Van systeem naar samenleving: "Je kunt niet communiceren zonder te luisteren" 

Door Caroline van Reenen

In aanloop naar het  Jaarcongres Overheidscommunicatie gingen we in gesprek met Eva Rovers, schrijver, cultuurhistoricus en directeur-oprichter van Bureau Burgerberaad.

Hoe kunnen overheden beter luisteren naar inwoners en hen écht betrekken bij besluitvorming? Eva deelt haar visie op participatie, vertrouwen en een democratisch fitte overheid.



Lees hieronder de belangrijkste inzichten uit het gesprek. 

Hoe herstel je vertrouwen tussen overheid en inwoners? Is betere communicatie voldoende, of vraagt dat om iets fundamenteel anders? Volgens schrijver en democratie-expert Eva Rovers begint het antwoord niet bij zenden, maar bij luisteren.

Op het Jaarcongres Overheidscommunicatie spreekt Rovers over de rol van communicatieprofessionals in een democratie die onder druk staat. Haar boodschap is helder: inwoners zijn geen doelgroep, maar partners in het gesprek over de samenleving.

Democratie is te belangrijk om alleen aan politici over te laten
Rovers werd bekend door haar werk rondom burgerberaden en pleit al jaren voor meer directe betrokkenheid van inwoners bij maatschappelijke vraagstukken. "Denk aan de toeslagenaffaire", zegt ze. "Als ouders hadden meegedacht over de manier waarop de kinderopvangtoeslag was ingericht, was dat beleid waarschijnlijk heel anders uitgepakt." Volgens haar ontstaat goedbedoeld beleid nog te vaak op de tekentafel, zonder voldoende aansluiting bij de dagelijkse werkelijkheid van inwoners. "Je gaat beleid maken dat technisch misschien klopt, maar dat in het dagelijks leven van mensen tot grote problemen kan leiden."

Maar is er een dieperliggend probleem. "De algemene overheidscommunicatie zegt eigenlijk tegen inwoners: jouw belangrijkste rol in de democratie is één keer in de vier jaar te stemmen, de rest doet de overheid wel. Dat is een heel schrale opvatting van wa democratie is."

De reflex van uitleggen
Veel overheidsorganisaties realiseren zich inmiddels dat inwoners meer betrokken moeten worden. Toch gaat het in de praktijk nog vaak mis. Volgens Rovers ligt dat niet aan onwil, maar aan diepgewortelde systemen en routines. "Er is absoluut een bewustzijn dat je mensen moet betrekken. Maar hoe je dat doet, daar tasten veel ambtenaren en politici nog in het duister." Wanneer organisaties merken dat de weerstand toeneemt, volgt vaak dezelfde reflex: beter uitleggen. "De reflex is vaak: we moeten het beter communiceren, dan snappen mensen het wel. Maar zo werkt het niet. Dat is too little, too late."

Heldere communicatie blijft belangrijk, benadrukt ze, maar daarmee ontstaat nog geen participatie. "Uitleggen is zenden. Om inwoners echt te betrekken moet je een dialoog hebben."

De samenleving beter begrijpen
Overheidscommunicatie richt zich vaak vooral op het begrijpelijk maken van de overheid voor inwoners. Rovers draait de vraag liever om. Hoe zorg je ervoor dat de overheid de samenleving beter begrijpt? Burgerberaden kunnen daarbij volgens haar een belangrijke rol spelen. Niet omdat inwoners altijd gelijk hebben, maar omdat zij kennis, ervaringen en perspectieven inbrengen die binnen overheidsorganisaties vaak ontbreken. "Politici en ambtenaren gaan veel beter begrijpen wat er echt leeft in de samenleving." Dat levert niet alleen betere besluiten op, maar ook meer wederzijds begrip.

Weg met schijnparticipatie
Een van de grootste risico's is volgens Rovers schijnparticipatie: inwoners uitnodigen om mee te denken terwijl de belangrijkste keuzes al zijn gemaakt. "Dat is echt het recept voor woede en wantrouwen." Eerlijkheid over de speelruimte is daarom essentieel. "Als je mensen serieus wilt laten participeren, moet je ook bereid zijn om iets met de uitkomsten te doen."

Luisteren als professionele kerncompetentie
Wat zou zij morgen veranderen als ze één gewoonte binnen de overheidscommunicatie mocht afschaffen? Het antwoord komt zonder aarzeling: "Alles zelf bedenken." Inwoners moeten niet pas aan het einde van het proces worden benaderd, maar vanaf het begin onderdeel zijn van de gesprekken. 
En welke vaardigheid zou iedere communicatieprofessional moeten ontwikkelen? "Luisteren. Beseffen dat communicatie twee kanten op gaat."

Een democratisch fitte overheid
Voor Rovers is een democratisch fitte overheid een overheid die het democratisch gesprek faciliteert. Niet een overheid die alles uitlegt, maar een overheid die ruimte maakt voor inwoners om mee te denken, mee te praten en mee te doen. "Je moet inwoners niet zien als: daar moeten we ook iets mee. Je moet ze zien als gelijkwaardige samenwerkingspartner." Dat vraagt moed, zegt ze. Moed om los te laten. Moed om onzekerheid toe te laten. En vooral: moed om echt te luisteren.